Οι Βενεδικτίνοι στην ελληνολατινική Ανατολή

Κουμανούδη Μαρίνα, Οι Βενεδικτίνοι στην ελληνολατινική Ανατολή: η περίπτωση της μονής του Αγίου Γεωργίου Μείζονος Βενετίας (11ος-15ος αι.), Αθήνα – Βενετία 2011, σ. 340, 17Χ24 εκ., ISBN: 978-960-7743-57-2.

Αντικείμενο του βιβλίου είναι οι σχέσεις της μονής των Βενεδικτίνων του San Giorgio Maggiore της Βενετίας με τον ελληνικό χώρο στη διάρκεια του ύστερου Μεσαίωνα. Το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται η μελέτη ορίζεται από την εξάπλωση της λατινικής Εκκλησίας και την οικονομική και πολιτική διείσδυση της Βενετίας στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου κατά την περίοδο από τον 11ο έως τον 15ο αιώνα. Η μελέτη των σχέσεων των Βενεδικτίνων του San Giorgio Maggiore με την Ανατολή φωτίζει πτυχές της ιστορίας ενός σημαντικού μοναστηριακού ιδρύματος της βενετικής λιμνοθάλασσας και ταυτόχρονα αναδεικνύει ενδιαφέρουσες όψεις της επεκτατικής πολιτικής της Βενετίας και της οικονομικής εκμετάλλευσης του ελληνικού χώρου από τους Δυτικούς κατά τον ύστερο Μεσαίωνα.

Η πραγμάτευση του θέματος καλύπτει χρονική περίοδο τετρακοσίων χρόνων, με αφετηρία τη διείσδυση του μοναστηριού στη βυζαντινή επικράτεια στα τέλη του 11ου αιώνα και καταληκτικό όριο την οθωμανική κατάκτηση της Εύβοιας το 1470, η οποία σηματοδοτεί το τέλος της παρουσίας του στον ελληνικό χώρο. Η επιλογή του καταληκτικού ορίου ανταποκρίνεται και στην εσωτερική εξέλιξη του ίδιου του ιδρύματος, αφού λίγα μόλις χρόνια νωρίτερα αναδιοργανώθηκε σε νέες βάσεις, με αναθεωρημένη οικονομική πολιτική και διαφορετικό γεωγραφικό προσανατολισμό. Άλλωστε, στη νέα πραγματικότητα που είχε διαμορφωθεί στις ελληνικές κτήσεις μετά την εδραίωση της βενετικής κυριαρχίας, τα εξαρτήματα του μοναστηριού είχαν χάσει τον πολιτικό τους ρόλο. Επιπλέον, η εγκαθίδρυση της λατινικής Εκκλησίας είχε ως συνέπεια την υποβάθμιση των ναών του ιδρύματος σε απλούς ενοριακούς ναούς, ενώ η διασπορά του λατινικού πληθυσμού και των δωρεών στους πολυάριθμους ναούς και τα μοναστήρια του λατινικού δόγματος οδήγησαν προοδευτικά τους ναούς του San Giorgio στην παρακμή.

Η μελέτη, διαρθρωμένη σε τρία μέρη χωρισμένα σε επιμέρους κεφάλαια, προσφέρει μια συνολική, συνθετική θεώρηση της δραστηριότητας των Βενεδικτίνων του San Giorgio Maggiore, αξιοποιώντας εξαντλητικά το δημοσιευμένο και ανέκδοτο πρωτογενές υλικό και τη δευτερεύουσα βιβλιογραφία. Τα έγγραφα, που παρήγαγε και συγκέντρωσε το μοναστήρι στη διάρκεια της λειτουργίας του, τα οποία αξιοποιούνται στη μελέτη αυτή, συμβάλλουν στην ανασύνθεση της «διαδρομής» του μοναστηριού μέσα από τον βυζαντινό και λατινοκρατούμενο ελληνικό χώρο.

Στο πρώτο μέρος, με τον τίτλο «Ένας κόσμος μέσα στον κόσμο», εξετάζεται η τυπολογία των βενεδικτίνειων εγκαταστάσεων στην ελληνολατινική Ανατολή κατά τον μεσαίωνα και ακολούθως δίνεται το ιστορικό διάγραμμα της μονής του San Giorgio Maggiore. Από τα παλαιότερα και σημαντικότερα θρησκευτικά καθιδρύματα της Βενετίας, στενά συνδεδεμένο με την κρατική εξουσία, το μοναστήρι ανέπτυξε επί σειρά αιώνων πολυεπίπεδη δραστηριότητα στην ελληνολατινική Ανατολή, αναλαμβάνοντας μέσω του δικτύου των εξαρτημάτων του, ποικίλους, ανάλογα με τις περιστάσεις, ρόλους (εξουσιαστικό, διαχειριστικό, ποιμαντικό, κοινωνικό). Η σύντομη επισκόπηση της ιστορίας του μοναστηριού, από την ίδρυσή του τον 10ο αιώνα έως τη μεταρρύθμισή του στα μέσα του 15ου αιώνα, βοηθά στην πληρέστερη κατανόηση της πολιτικής διαχείρισης των εξαρτημάτων που εφάρμοσαν οι εκάστοτε διοικήσεις του ιδρύματος και των κατά καιρούς αναφυόμενων προβλημάτων.

Στο δεύτερο μέρος, με τον τίτλο «Από τη Δύση στην Ανατολή», εξετάζεται η γεωγραφική εξάπλωση της μονής στην Ανατολή, η οποία διακρίνεται σε δύο φάσεις (11ος-12ος αι., περίοδος 1204-1470), στις οποίες ως κύριο κριτήριο επιλογής των συγκεκριμένων τόπων επισημαίνεται η ένταξη των περιοχών αυτών στο εμπορικό δίκτυο της Βενετίας και στη συνέχεια στον άμεσο πολιτικό έλεγχό της ή στη σφαίρα επιρροής της. Ακολουθεί η εξέταση της περιουσίας των εξαρτημάτων της μονής και ερμηνεύεται ο σχεδόν αποκλειστικά αστικός χαρακτήρας της, σε συνάφεια με τον εμπορικό προσανατολισμό και τη δραστηριοποίηση των Βενετών στην Ανατολή τόσο πριν όσο και μετά το 1204. Ειδικότερα μελετώνται τα περιουσιακά στοιχεία της μονής σε πόλεις και περιοχές του ελληνικού χώρου (Κωνσταντινούπολη, Ραιδεστός, Λήμνος, Αλμυρός, Θήβα, Εύβοια, Νάξος, Κρήτη) και διερευνώνται συστηματικά οι τρόποι διαχείρισης τη περιουσίας αυτής. Το δεύτερο μέρος της μελέτης ολοκληρώνεται με την εξέταση των σχέσεων της μονής με τις εκκλησιαστικές αρχές, τους κρατικούς φορείς, με την κοινωνία των υπό εξέταση περιοχών και με τις εμπορικές κοινότητες. στις οποίες το μοναστήρι πρόσφερε θρησκευτική και ψυχολογική υποστήριξη.

Το τρίτο μέρος, με τον τίτλο «Από την Ανατολή στη Δύση», περιορίζεται σε ένα μόνον κεφάλαιο που αναφέρεται στη συγκρότηση και στην αξιοποίηση της συλλογής λειψάνων ανατολικών αγίων στη μονή του San Giorgio. Στα δύο πρώτα υποκεφάλαια μελετάται το φαινόμενο της λατρείας των λειψάνων στη μεσαιωνική Δύση και τη Βενετία, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στους προστάτες αγίους της πόλης. Στη συνέχεια εξετάζεται η συγκρότηση της συλλογής της μονής. Οι μεταφορές λειψάνων από την Ανατολή προς το μοναστήρι χωρίζονται σε τρεις φάσεις. Προσδιορίζονται οι τόποι από τους οποίους προήλθαν τα λείψανα (Κωνσταντινούπολη, Κρήτη, Αίγινα κ.ά.), οι τρόποι με τους οποίους αποκτήθηκαν (δωρεές, αποφάσεις των κρατικών Αρχών, απόσπαση από τους ναούς είτε παράνομα είτε με τη συναίνεση των βενετικών Αρχών, αγορά) και τα κριτήρια βάσει των οποίων επιλέχθηκαν τα λείψανα που μεταφέρθηκαν στη μονή. Τέλος, διερευνάται ο βαθμός αξιοποίησης της συλλογής, και αναδεικνύεται η συμβολή της στην αύξηση του κύρους και της αίγλης της μονής, στην προσέλκυση προσκυνητών και δωρεών, στην εξυπηρέτηση πολιτικών ή διπλωματικών σκοπιμοτήτων του βενετικού κράτους. Παράλληλα, διαπιστώνεται η συμβολή της στην ανάπτυξη του εορτολογίου, με τον εορτασμό της μνήμης αγίων άγνωστων έως τότε στη Βενετία και την καθιέρωση της επετείου της μετακομιδής των λειψάνων τους, καθώς και στην ανάπτυξη της μεταφραστικής και αγιογραφικής δραστηριότητας για την κάλυψη των νέων αναγκών.

Η εργασία ολοκληρώνεται με τα Συμπεράσματα, τις Πηγές και τη Βιβλιογραφία, το Ευρετήριο και περίληψη στα ιταλικά.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s