Το Αρχείο των Γενικών Προβλεπτών Θαλάσσης – L’Archivio dei Provveditori Generali da Mar

Παναγιώτα Τζιβάρα – Σπύρος Καρύδης, Το Αρχείο των Γενικών Προβλεπτών Θαλάσσης. Αναζητώντας τα ίχνη του, εκδόσεις Ενάλιος, Αθήνα 2012, σ. 160, 14X21 εκ., ISBN 978-960-536-494-6.
[Panajota Tzivara – Spyros Karydis, L’Archivio dei Provveditori Generali da Mar. Alla ricerca delle sue tracce, edizioni Enalios, Atene 2012, p. 160, 14Χ21 cm, ISBN 978-960-536-494-6].

Στην Κέρκυρα, κτήση βενετική από το 1386, λειτουργούσαν κατά την περίοδο της βενετικής κυριαρχίας τρία αρχεία τα οποία συνδέονταν με τους κρατικούς αξιωματούχους, που στέλνονταν από τη Βενετία και είχαν ως έδρα τους την Κέρκυρα, δηλαδή το Archivio degli Atti Generalizi ή Archivio Generalizio (του γενικού προβλεπτή, αρχικά των τριών νησιών και ακολούθως της θάλασσας), το Archivio degli Atti Prefettizi ή Archivio Prefettizio (του προβλεπτή καπιτάνου της Κέρκυρας) και το Archivio degli Atti Prettorei ή Archivio Prettoreo (του βάιλου της Κέρκυρας).

Είναι προφανές ότι από τα αρχεία αυτά ξεχωριστό ενδιαφέρον, όχι μόνο για τον ελληνικό χώρο αλλά και για την ίδια τη Βενετία, έχει το Αρχείο των γενικών προβλεπτών, αφού σε αυτό συγκεντρώνονταν έγγραφα της πολιτικής, στρατιωτικής και δικαστικής δικαιοδοσίας του εκάστοτε γενικού προβλεπτή, ανώτατης αρχής σε περιφερειακό επίπεδο, ιδιαίτερα από το τέλος του 17ου αιώνα και έως την κατάλυση της βενετικής Δημοκρατίας.

Το Αρχείο χωριζόταν σε δύο ενότητες: το Archivio degli Atti Generalizi και το Archivio Secreto. Το πρώτο ιδρύθηκε το 1657 έπειτα από σχετικό αίτημα του Κρητικού Τζώρτζη Σκορδίλλη, οργανώθηκε με βάση τον κανονισμό που συνέταξε ο γενικός προβλεπτής Antonio Lippomano και περιέλαβε τις μη απόρρητες γραφές και πράξεις αστικών και ποινικών υποθέσεων των κατά καιρούς γενικών προβλεπτών. Το Αρχείο αναδιοργανώθηκε το 1760, χάρη στο ενδιαφέρον του γενικού προβλεπτή Franscesco Grimani και την εργασία του τότε αρχειοφύλακα Costantin Domenico Alberghini, υπό την εποπτεία του Giacomo Rizzo, γραμματέα του προβλεπτή καπιτάνου Alvise Foscari.

To Archivio Secreto περιλάμβανε τα απόρρητα έγγραφα, τα οποία παρέμεναν στη γραμματεία των γενικών προβλεπτών και παραδίδονταν στον εκάστοτε γραμματέα.

Η ύπαρξη του Αρχείου βεβαιώνεται στην Κέρκυρα έως την πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα, ενώ βιβλιογραφικά ο χρόνος επεκτείνεται έως το τέλος περίπου του αιώνα. Έκτοτε δεν υπάρχει καμιά μαρτυρία για την τύχη του Αρχείου, με εξαίρεση μία σύντομη μελέτη σε συλλογικό τόμο για την ιστορία της βενετοκρατίας στον ελληνικό χώρο, στην οποία υποστηρίχθηκε η παρουσία μέρους του Αρχείου του προβλεπτή στους φακέλους της αρχειακής σειράς «Ενετική Διοίκηση», στα Αρχεία Νομού Κέρκυρας.

Στο βιβλίο περιγράφεται η ίδρυση, η ανασυγκρότηση και το περιεχόμενο του Αρχείου των γενικών προβλεπτών με βάση ανέκδοτο υλικό που προέρχεται από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας· παρουσιάζονται οι ειδήσεις για τη φύλαξη του αρχειακού υλικού της περιόδου της βενετοκρατίας μετά την ίδρυση του Αρχειοφυλακείου της Κέρκυρας το 1818, καθώς και οι αναφορές στο Αρχείο των γενικῶν προβλεπτών σε μελέτες γνωστές στη βιβλιογραφία· διευρευνάται συστηματικά η βασιμότητα της άποψης για την ύπαρξη του Αρχείου ανάμεσα στους φακέλους των Αρχείων Νομού Κέρκυρας και, τέλος, δημοσιεύονται τα έγγραφα τα οποία εντοπίστηκαν στο Αρχείο της Βενετίας και αφορούν το θέμα.

Στόχος της εργασίας είναι να καταστήσει ξανά το ζήτημα του Αρχείου των γενικών προβλεπτών, που θεωρείται απωλεσθέν, αντικείμενο για συζήτηση και έρευνα, ώστε να εντοπιστεί, εφόσον υπάρχει, ή να διευκρινιστεί η τύχη του μετά την Ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα. Στην έρευνα αυτή πολύτιμες είναι οι πληροφορίες των εγγράφων που δημοσιεύονται. Μέσα από αυτά γίνεται γνωστό ότι το υλικό που ελέγχθηκε το 1760, έφερε σε όλα τα κατάστιχα και τις δέσμες, την υπογραφή του Costantin Domenico Alberghini, ο οποίος είχε αναλάβει το βάρος της αναδιοργάνωσής του. Εξαιρετικής σημασίας είναι επίσης οι κατάλογοι (ινβεντάρια) στους οποίους περιγράφονται με λεπτομέρειες τα κατάστιχα, οι φάκελοι και οι δέσμες με τους τίτλους τους και τον ακριβή αριθμό των φύλλων τους, για ένα τμήμα του αρχείου των Atti Generalizi και για το μεγαλύτερο μέρος του Archivio Secreto.

• • • • •

Durante il periodo del governo veneto, nell’isola di Corfù erano attivi tre archivi cοrrelati con le rispettive rappresentanze venete che avevano sede nell’isola. Questi archivi erano: l’Archivio degli Atti Generalizi, detto anche Archivio Generalizio (anesso inizialmente al provveditore delle tre isole e successivamente al provveditore da Mar), l’Archivio degli Atti Prefettizi detto anche Archivio Prefettizio (anesso al provveditore e capitano di Corfù), l’Archivio degli Atti Prettorei detto anche Archivio Prettoreo (anesso al bailo di Corfù).

Di questi tre archivi una rilevante importanza, non solo per il mondo greco ma anche per la stessa Venezia, la detenne l’Archivio Generalizio, poiché in esso venivano conservati i documenti di competenza politica, militare e giudiziaria di ciascun provveditore generale, considerato il maggiore rappresentante nei possedimenti veneziani, soprattutto dalla fine del XVII secolo fino alla caduta della Repubblica di Venezia.

Questo Archivio era diviso in due sezioni: l’Archivio degli Atti Generalizi e l’Archivio Secreto.

L’Archivio degli Atti Generalizi venne fondato nel 1657 su richiesta del cretese Zorzi Scordilli e venne organizzato in base al regolamento che aveva redatto il provveditore generale Antonio Lippomano. In questo Archivio venivano conservati i documenti di carattere non riservato e gli atti di cause civili e penali prodotti dai provveditori generali operanti in quell’epoca a Corfù. L’Archivio venne riorganizzato nel 1760 grazie all’interesse del provveditore generale Francesco Grimani e grazie al lavoro dell’archivista Costantin Domenico Alberghini, sotto la sovrintendenza di Giacomo Rizzo, segretario del provveditore e capitano Alvise Foscari.

L’Archivio Secreto comprendeva i documenti di carattere riservato, che erano depositati presso la Cancelleria generalizia dei provveditori generali e che venivano consegnati dal segretario in servizio ad ogni suo successore.

La presenza a Corfù dell’Archivio Generalizio è nota fino al primo decennio del XIX secolo, tuttavia riferimenti diversi attestano la sua esistenza fino alla fine del secolo. Da quel momento in poi non vi sono altre testimonianze che citino l’esistenza dell’Archivio, se non in un breve studio recentemente pubblicato in un volume sulla storia della dominazione veneta in territorio greco. In questo studio si menziona l’esistenza dell’Archivio Generalizio tra le buste conservate nel fondo «Governo Veneto» dell’Archivio di Stato di Corfù.

Nel presente libro si descrivono la fondazione, la riorganizzazione e i contenuti dell’Archivio Generalizio, sulla base di documenti inediti conservati presso l’Archivio di Stato di Venezia. Vengono date informazioni concernenti la custodia del materiale archivistico di epoca veneta dopo l’istituzione dell’«Archeiophylakeion» nell’isola di Corfù (1818), e informazioni sull’Archivio Generalizio ricavate da studi noti. Viene messa in discussione la validità della tesi sull’esistenza dell’Archivio tra le buste dell’ Archivio di Corfù. Vengono in fine pubblicati i documenti reperiti nell’Archivio di Stato di Venezia che riguardano l’argomento.

L’obiettivo di questo lavoro è che venga riesaminata e messa in discussione la questione dell’Archivio dei provveditori generali considerato perduto, in modo che venga individuato, se ancora esiste, oppure che ne venga rintracciata la sorte dopo l’annessione delle Isole Ionie allo Stato Greco. In questa ricerca preziose risultano essere le informazioni tratte dai documenti che vengono pubblicati. Oggi sappiamo che il materiale controllato e sistemato nel 1760, presentava in tutti i registri e in tutte le filze la firma di Costantin Domenico Alberghini, che si era assunto l’incarico di riorganizzare l’Archivio. Di particolare importanza sono anche gli inventari, di una parte dell’Archivio degli Atti Generalizi e della maggior parte dell’Archivio Secreto, perché in essi vengono descritti con accuratezza i registri, le buste e le filze con i titoli ed il numero preciso di fogli di ciascuno.

Advertisements